Dune of doorpakken tegen de droogte?

Na zes kurkdroge zomers en nu alweer maanden van hitte en nauwelijks regen raakt Nederland steeds verder uitgedroogd. Er wordt wat regen verwacht maar die lijkt nauwelijks verlichting te brengen. De grond is keihard en kurkdroog. Als er al regen valt, valt die vaak te hard en in piekbuien. Daardoor trekt het water niet goed de bodem in maar spoelt het weg. De Rijn is een regenrivier, maar daarvoor moet de neerslag vooral vallen in Zwitserland of Oost-Duitsland. En daar is het al net zo heet en droog als hier. En ineens is daar de Vewin, de Vereniging van Waterbedrijven in Nederland. Die brengt een persbericht uit waarin de alle records brekende droogte wordt gedownplayed. "Gaat u allen maar rustig slapen, er is geen probleem, wij zorgen dat u genoeg drinkwater hebt. Douchen is prima. En sproei gerust uw tuin met drinkwater."

Extreme droogte overal in Europa

Vrachtschepen kunnen nog maar weinig lading vervoeren door de lage waterstanden, als ze niet al een poos stilliggen. Dat gaat ten koste van economie en inkomens. Door het uitblijven van regen en de aanhoudende droogte moet Duitsland op rantsoen: Wie in München z'n auto wast, riskeert een boete van €50.000. Inwoners worden gemaand kort te douchen en niet meer in bad te gaan en hun tuinen te sproeien. De Donau staat laag door extreme hitte en droogte en legt archeologische vondsten bloot, van granaten uit WWII tot mammoetresten. De afvoer van de Rijn blijft extreem laag. Vanaf donderdag is het overal in de stroomgebieden van de Maas en Rijn weer zo goed als droog. In het Alpengebied kan een regen- of onweersbui voorkomen. Maar daarna blijft het weer droog. Rijkswaterstaat spreekt van uitzonderlijke situatie: Ook de grondwaterstand is extreem laag.

Het probleem ontkennen helpt ons niet

Maar de drinkwaterbedrijven zien geen probleem.Alsof de waterschappen -de waterbeheerders in Nederland- niet al de hele zomer oproepen om zuinig te zijn met water. Alsof de Rijn niet op een historisch laag peil staat. Alsof Rijkswaterstaat niet officieel een watertekort heeft afgekondigd. Alsof waterschap Limburg geen watercrisis heeft uitgeroepen. Alsof de Duitse buren van de deelstaat Nordrhein-Westfalen niet oproepen tot een nationale taskforce voor goederenvervoer over water.

Onherstelbare droogteschade

Boeren zijn alweer vanaf de lente geconfronteerd met onttrekkingsverboden van oppervlaktewater en met sproeiverboden en -beperkingen. In Midden- en Zuid-Oost-Brabant moeten ze hun grondwaterputten voortaan aanmelden, omdat de waterschappen anders geen zicht hebben op hoeveel kostbaar water er uit de grond wordt opgepompt. Oogsten gaan kapot en de teelt van voedselgewassen die altijd gedijden in Nederland is door de pijlsnelle klimaatverandering niet meer vanzelfsprekend. Beken en sloten zijn drooggevallen en vissen liggen dood op de gebarsten bodem. De visambulance van de Sportvisunie heeft -niet voor het eerste jaar- afgelopen week samen met ecologen van waterschap De Dommel duizenden vissen moeten overzetten naar plekken waar nog wel water is. En in beken een extra laagje water moeten pompen voor de overleving van vissen en andere waterdieren. Natuurorganisaties slaan alarm: Beuken, berken, eiken en kastanjes sterven massaal af, net als zeldzame planten en dieren. Natuurgebieden laten kalende bomen en dorre vlaktes zien. Er is sprake van onherstelbare schade die ook gevolgen heeft voor de mens.

Nog meer extreme waterclaims

Volgens de bevoegde waterbeheerders van de Provincie Antwerpen en waterschap Brabantse Delta biedt een permanent onttrekkingsverbod de beste bescherming voor het watersysteem en de ecologie van bijvoorbeeld de rivier 't Merkske. Waterschap de Dommel heeft formeel gezien nog niet opgeschaald naar crisisniveau zoals in Limburg. Maar het is wel alle hens aan dek. Er is heel veel afstemming door ecologen, hydrologen, handhavers, gebiedsbeheerders. Continu controleren ze de watergangen: "Waar kunnen we nog iets doen?” Het werkgebied van waterschap Aa en Maas is met de aanvoer van buiten het gebied via de Maas wezenlijk anders dan dat van De Dommel, dat volledig afhankelijk is van regenwater. Maar ook in het gebied van Aa en Maas zakken de peilen van het oppervlakte- en grondwater steeds verder weg. „Het ziet er echt niet goed uit”, zegt de droogtecoördinator van Aa en Maas. Alleen al in Brabant zijn de afgelopen decennia duizenden private grondwaterputten bijgekomen. De extreme waterclaims van bedrijven als ASML en Big Tech met z’n datacenters komen daar nog bij.

Versterkte vervuiling en natuurbranden

Maar er vloeien meer problemen voort uit de droogte. Vervuiling uit lozingen en uitspoeling van schadelijke en toxische stoffen wordt niet meer verdund. Daardoor neemt de schade aan waterkwaliteit, volksgezondheid, natuur en leefomgeving toe. Dat zorgt voor nóg meer hoofdbrekens bij de waterschappen die al dat water moeten zien te zuiveren. En de enorme bosbranden die al weken woeden in zuid-Europa hebben nu ook Nederland bereikt: Een groot deel van een bijzonder natuurgebied in Noord-Limburg is nu verloren aan het gaan. Er wordt voorlopig geen regen van betekenis verwacht, en de regen die valt, trekt niet in de bodem maar spoelt weg, het riool in naar zee, waardoor noch de oppervlaktewateren noch het grondwater worden aangevuld.

Iedereen aan de bak tijdens waterschaarste

De waterschappen benadrukken al jaren dat voldoende water niet meer kan worden gegarandeerd als niet alleen burgers en boeren maar ook andere, vooral grote wateronttrekkerszoals de drinkwaterbedrijven en corporates hun deel van de verantwoordelijkheid gaan nemen. In deze extreme werkelijkheid van crisis en urgentie is hetenorm contraproductief om de gevolgen van de droogte te bagatelliseren. 

Water moet beter en eerlijker worden verdeeld

De waterschapsbesturen (parlementen) onderzoeken hoe ze grote waterverbruikers een eerlijkere rekening kunnen laten betalen, en hoe zewaterverspillers en -vervuilers kunnen verplichten zich beter te gedragen. Landelijk geldt al een zogenaamde ‘verdringingsreeks’ voor oppervlaktewater. Dat is een bindende afspraak over de rangorde voor de verdeling van water bij waterschaarste of dreigende waterschaarste. Het is echt crisis en dus moeten we nú handelen. Essentieel: Leg ook een landelijke verdringingsreeks vast voor grondwater. Waarbij onherstelbare schade aan natuur en veiligheid voorrang moeten krijgen als criteria boven economische schade.

Samen de waterschaarste aanpakken

En een oproep aan de tien drinkwaterbedrijven in Nederland en de Vewin: Jullie leven niet op een eiland. Jullie bericht van 4 augustus ("Er zijn geen zorgen over de vraag of er nog water uit de kraan komt. De hele zomer is er nog meer dan voldoende drinkwater, zelfs om de tuin te sproeien") een opgestoken middelvinger naar waterschappen. En een totaal verkeerd signaal naar inwoners en boeren en andere bedrijven. Stel je als grote wateronttrekkers solidair op en ga je ook gedragen als waterbeheerders. Sla de handen ineen met waterschappen, Rijkswaterstaat en de provincies in plaats van hen als concurrenten en sta-in-de-wegs te zien.

Water is geen handelswaar of exclusief eigendom maar een schaars goed, en de eerste levensbehoefte van de aarde en elk wezen dat erop leeft. We zullen er met ons allen samen voor moeten zorgen, willen we niet terechtkomen -zelfs veel eerder dan gevreesd- in een Dune-achtige apocalyptische werkelijkheid.

Door Veerle Slegers | waterschapsbestuurder Water Natuurlijk, De Dommel