Crisisplan voor waterschaarste is onontkoombaar: wie krijgt straks water?

Wie zich de oliecrisis uit 1973 nog herinnert, denkt ook aan de creatieve maatregelen: autoloze zondagen en benzine op de bon. Sindsdien bestaat het Crisisplan Olie: een draaiboek om oliegebruik te beperken. Nu is het 2026 en is er geen oliecrisis, maar waterschaarste.

Wat ondenkbaar leek, is nu realiteit. De oorzaken zijn divers: door verstedelijking krijgt neerslag niet meer de kans om in de bodem te zakken. En bij noodweer verdwijnt water massaal naar zee.

Ondertussen halen we ook veel water uit de bodem, bijvoorbeeld voor de groeiende vraag naar drinkwater. Sinds kort is er ook veel vraag naar koelwater voor datacenters. Daarbovenop komen de gevolgen van klimaatverandering: hevige neerslag en lange droge perioden.

Waterschappen beheren het regionale oppervlaktewater en het ondiepe grondwater. Ook in de regio is het tekort aan water duidelijk. Grote beregeningsinstallaties draaien dag en nacht. Bomen kwijnen, natuurgebieden verdorren, vissen liggen dood op drooggevallen beekbodems.

Iedereen wijst naar elkaar

Minder zichtbaar, maar minstens zo zorgelijk: het structureel dalende grondwater. Beken worden vaak gevoed door grondwater. Als die voeding wegvalt en er veel meer water verdampt dan dat het regent, valt de beek droog.

De Brabantse waterschappen nemen maatregelen voor effectiever grondwaterbeheer. Wie grondwater onttrekt, moet dat gaan meten. Agrariërs moeten spaarzamer beregenen. Ook industrie en drinkwaterbedrijven moeten besparen. Alles is bedoeld om onherstelbare schade aan natuur, landbouw en drinkwatervoorziening te voorkomen.

Feitelijk pompen we al jaren meer grondwater uit de Brabantse bodem dan erbij komt. Op termijn verliest iedereen.

Bijkomend probleem: de waterschappen gaan slechts over een deel van de grondwateronttrekkingen. Grootschalige grondwaterwinning valt onder de provincie. En dan hebben ook Rijkswaterstaat en gemeenten watertaken. Zo voelt uiteindelijk niemand zich verantwoordelijk. Iedereen wijst naar elkaar.

Waterschaarste leidt tot crisis

Landelijk geldt al geruime tijd code geel voor oppervlaktewater. Gebruikers weten waar ze aan toe zijn en kunnen zich voorbereiden. Dat is broodnodig, want de rivieren ‘leeg laten lopen’ heeft enorme gevolgen voor de landbouw, scheepvaart, de stabiliteit van dijken, de beschikbaarheid van koelwater en drinkwater en de fundering van gebouwen.

Gebieden waar wateraanvoer nauwelijks mogelijk is, zoals het werkgebied van Waterschap De Dommel, zijn aangewezen op neerslag en grondwater.

In gebieden met weinig oppervlaktewater ontstaat in droge zomermaanden een run op grondwater. Er wordt veel water opgepompt voor beregening van gewassen en tuinen, terwijl de natuur dan juist water nodig heeft.

Grondwaterwinning op hogere gronden verlaagt op termijn de grondwaterstand in lagergelegen gebieden. Waterschap De Dommel pompt een dun laagje water in beken om te voorkomen dat die droogvallen en zeldzame planten en dieren verdwijnen.

Waterschap De Dommel heeft besloten in het volgende waterbeheerplan ook een droogtecrisis uit te werken.

Door klimaatopwarming verdampt steeds meer water. Het water dat bij korte, hevige buien valt, wordt snel afgevoerd om overlast te voorkomen. Feitelijk pompen we al jaren meer grondwater uit de Brabantse bodem dan erbij komt. Op termijn verliest iedereen.

Een crisisplan voor waterschaarste is onontkoombaar. Alleen zo regelen we vooraf wie wat doet. De crisismanager bij het waterschap – de dijk- of watergraaf – zal per situatie maatregelen moeten nemen en duidelijk moeten maken waarom.

Hoe verdeel je een tekort?

Het crisisplan moet de verdeling van het schaarse water regelen. Watergebruik kan worden beperkt met een tijdslot of door te kijken naar het gebruiksdoel. Acht uur beregenen in plaats van de klok rond leidt tot minder watergebruik. Dat sommige teelten kostbaar zijn, kan geen vrijbrief zijn voor onbeperkt watergebruik. Bij de keuze van een teelt moeten boeren meer letten op het watergebruik van het gewas.

Bij grondwatergebruik is onderscheid te maken tussen hoogwaardig gebruik, zoals drinkwater, en laagwaardig gebruik, zoals koelwater. Bij waterschaarste moet laagwaardig gebruik als eerste worden beperkt.

Een grote stap vooruit

Wie schaarse goederen moet verdelen, kan nooit iedereen tevreden stellen. Iedereen moet beseffen dat we anders met water moeten omgaan: burgers, boeren, bedrijven en bestuurders bij de overheid.

Waterschap De Dommel heeft besloten in het volgende waterbeheerplan ook een droogtecrisis uit te werken. Een grote stap vooruit, maar de actualiteit is sneller. Als er een crisis is, kunnen we niet anders dan daarnaar handelen. Natuurlijk is het beter om crisis te voorkomen.

Maarten Dewachter is hydroloog en voor Water Natuurlijk lid van het algemeen bestuur van De Dommel

Foto: Waterschap de Dommel