Peilbesluit Vijfheerenlanden: ruimte voor hoger zomerpeil, maar de toekomst vraagt meer

Voorgeschiedenis

Het peilbesluit kent een lange voorgeschiedenis. Bij het vaststellen van de uitgangspunten voor het peilbesluit nam het Algemeen Bestuur in februari 2024 unaniem een motie aan om – waar dat mogelijk is – het waterpeil te verhogen tot in de afdekkende kleilaag. Daarmee zou de grondwaterstand hoger komen te liggen en kan de oxidatie van het veen worden verminderd. Dat helpt om bodemdaling en CO₂-uitstoot tegen te gaan. Bij de uitwerking van het peilbesluit bleek echter dat een drooglegging van 40 centimeter tot te veel natschade voor de landbouw zou leiden. Daarmee ontstond een duidelijke spanning: wat vanuit klimaat en bodemdaling wenselijk is, kan niet zonder meer binnen het huidige gebruik van het gebied worden gerealiseerd.

Tussenstap

Het nieuwe peilbesluit zoekt daarom naar een tussenstap. De ruimte binnen het zomerpeil wordt vergroot: de bovenmarge gaat van 5 naar 10 centimeter. Daardoor kan het waterpeil hoger worden ingesteld als de omstandigheden dat toelaten om zo extra veenoxidatie door droogte te beperken. Het waterschap gaat hiervoor een protocol opstellen. Daarnaast volgt het nieuwe peilbesluit gemiddeld ongeveer 66 procent van de gemeten bodemdaling met een peilaanpassing. De bodemdaling wordt daarmee dus niet volledig gecompenseerd. Hierdoor komt het grondwater ten opzichte van het maaiveld geleidelijk hoger te staan. 

Volgens de berekeningen van het waterschap kan dit, wanneer de extra ruimte van de zomerpeilen maximaal wordt benut, leiden tot een CO₂-reductie van bijna 20 procent ten opzichte van de situatie bij het vorige peilbesluit uit 2013.

Voor Water Natuurlijk is die vermindering van de CO₂-uitstoot goed nieuws. Tegelijkertijd moeten we eerlijk zijn over wat het betekent: bijna 20 procent minder uitstoot is een flinke stap, maar betekent ook dat een groot deel van de uitstoot en bodemdaling blijft bestaan.

Neerwaartse spiraal

De Vijfheerenlanden is voor een belangrijk deel een veenweidegebied. Wanneer veen droogvalt, komt het in aanraking met zuurstof en oxideert het. Daarbij komt CO₂ vrij en verliest de bodem volume. Het maaiveld daalt vervolgens verder, waardoor op termijn opnieuw lagere waterpeilen nodig kunnen zijn om de bestaande functies te blijven faciliteren. Zo ontstaat een zichzelf versterkende neerwaartse spiraal. Dat roept een fundamentele vraag op: hoe lang kunnen we het waterpeil blijven aanpassen aan het huidige gebruik, als de bodem en het klimaat ondertussen veranderen?

Motie: functie volgt klimaat

Precies daarom dienden Water Natuurlijk, Partij voor de Dieren en AWP tijdens de vergadering een motie in: ‘Functie volgt klimaat’. De boodschap achter deze motie is dat het waterschap deze vraag niet alleen kan oplossen. Als het huidige landgebruik vraagt om een drooglegging die vanuit het oogpunt van bodemdaling en klimaat steeds moeilijker houdbaar wordt, zijn ook andere overheden en partijen aan zet. De motie riep daarom op om op korte termijn het gesprek aan te gaan met onder meer het Utrechtse provinciebestuur, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden en de betrokken gemeenten. Doel is om gezamenlijk afspraken te maken over de toekomstige inrichting van het veenweidegebied en over de functies die daar op langere termijn mogelijk zijn. Ook moet worden gekeken welke ondersteuning nodig is als functies moeten veranderen, bijvoorbeeld door omvorming of uitkoop. Helaas kon de motie niet rekening op voldoende steun. 

In gesprek over toekomst gebied

Het nieuwe peilbesluit is een stap in de goede richting. De extra 10 centimeter ruimte voor het zomerpeil biedt mogelijkheden om het veen natter te houden en bodemdaling en CO₂-uitstoot verder te beperken. Maar voor een werkelijk toekomstbestendige Vijfheerenlanden is meer nodig. Daarom wil Water Natuurlijk dat provincie, gemeenten, waterschap, landbouw, natuurorganisaties en andere betrokkenen samen het gesprek voeren over de toekomst van het gebied. Niet pas wanneer het huidige systeem vastloopt, maar nu. Want uiteindelijk gaat de vraag niet alleen over welk peil we morgen in de sloot zetten, maar vooral over welk landschap we over 30 of 50 jaar in de Vijfheerenlanden willen hebben.